Bielik Haliaeetus albicilla

ROZMIESZCZENIE I LICZEBNOŚĆ

Bielik występuje w Polsce na pojezierzach: Mazurskim, Pomorskim, Wielkopolskim oraz na Nizinie Śląskiej, Polesiu Lubelskim i w Kotlinie Sandomierskiej oraz pojedynczymi stanowiskami w Karkonoszach i Wyżynie Śląskiej. Najliczniejsza populacja występuje na Pomorzu Zachodnim z największym skupieniem par wokół Zalewu Szczecińskiego oraz na Poj. Myśliborskim i Drawskim i najwyższym zagęszczeniem w kraju (np. na obszarze 13 km2 gnieździło się 7-9 par, a minimalna odległość pomiędzy dwoma jednocześnie zajętymi gniazdami wynosiła zaledwie 250 m).

 

Tabela 1. Liczebność i rozmieszczenie lęgowej populacji bielika Haliaeetus albicilla w Polsce w latach 2001-2005.

Region	Stwierdzona liczba stanowisk1995-1998	Stwierdzona liczba stanowisk2001-2005	Aktualny szacunek liczebności
Pomorze Zachodnie	126-142	164-184	165-190
Polska NE	111-125	120-141	140-160
Śląsk	42-49	63-67	65-70
Wielkopolska	43-45	129-141	135-150
Pomorze Środkowe	27-31	30-42	45-50
Lubelszczyzna	19-22	30-32	35-40
Polska Centralna	4-6	26-31	30-35
Nizina Północnopodlaska	10	19-20	20-25
Razem	382-430	581-658	635-720

óDrugim obszarem pod względem liczebności bielika jest NE Polska,
gdzie zagęszczenie osiąga 0,33-0,37 pary/100 km². Na obszarze mezoregionów: Pojezierze Olsztyńskie, Mrągowskie, Iławskie, Równina Mazurska i Kraina Wielkich Jezior Mazurskich (pow. 13 696 km², 38% badanego obszaru) stwierdzono występowanie 92-102 par (75% populacji zamieszkującej tę część kraju), w średnim zagęszczeniu 0,67-0,74 pary/100 km² (lokalnie nawet 1,73 p/100 km², a w Mazurskim Parku Krajobrazowym na pow. 722 km² nawet 2,8-3,3 pary/100 km²).

Stosunkowo liczny jest bielik w Wielkopolsce. Główne rejony występowania to Poj. Lubuskie i Poznańskie oraz Puszcza Rzepińska. Zbliżoną liczebność wykazano na Śląsku. Główne obszary występowania bielika to Bory Dolnośląskie, dolina Baryczy i Równina Oleśnicka.

Na Pomorzu Środkowym bielik występuje głównie na Poj. Drawskim i Kaszubskim oraz w Słowińskim Parku Narodowym. Nieco mniej liczny jest na Lubelszczyźnie i w Polsce Centralnej.

Istniejące dane pozwalają tylko z grubsza ocenić zmiany liczebności bielika na przestrzeni dwóch stuleci. Wiadomo, że do końca 19. stulecia bielik wymarł na większości ziem polskich. Tylko kilkanaście par przetrwało na Pomorzu Zachodnim oraz pojedyncze pary na Pomorzu Środkowym, nad Zalewem Wiślanym i w Puszczy Piskiej. Przypuszczalnie gniazdowało wówczas około 30-40 par. Na początku 20. wieku na ziemiach polskich występowało łącznie co najwyżej 20 par. W drugiej połowie 20. wieku szacunki dla końca lat 60. oceniały liczebność na około 50 - 100 par. W kolejnej dekadzie prawdopodobnie nastąpił spadek wielkości populacji spowodowany głównie zatruciem ptaków w wyniku powszechnego stosowania DDT w rolnictwie i preparatów zawierających metale ciężkie. Jednak już w połowie lat 80. liczebność ponownie zaczęła wzrastać i nowe stanowiska znaleziono na Poj. Myśliborskim i Lubuskim, na Mazurach, Nizinie Śląskiej, w Borach Dolnośląskich, na Podlasiu i Pomorzu. Liczebność populacji oceniano wówczas na 120-140 par. W drugiej połowie lat 80. znano przynajmniej 185 par, a szacunkową wielkość populacji oceniono na 210-240 par.

Według najnowszych danych w kraju znanych jest 581 pewnych oraz 71 przypuszczalnych rewirów, czyli liczebność bielika wynosi 581-658 par (tab. 1), co daje średnie zagęszczenie 0,17-0,18 pary/100 km² powierzchni kraju. Uwzględniając miejsca spotkań ptaków o niejasnym statusie lęgowym, liczebność można oszacować na 635-720 par.

Wyraźny wzrost liczebności populacji bielika w kraju jest wynikiem przede wszystkim wprowadzenia ochrony prawnej, a szczególnie ochrony gniazd i miejsc gniazdowych, oraz zaprzestania stosowania DDT i zmniejszenia ilości używanych w rolnictwie i leśnictwie środków ochrony roślin. Wzrost liczebny odnotowany w Polsce na przestrzeni ostatnich pięćdziesięciu lat jest najbardziej dynamiczny, spośród wyników uzyskanych w Europie (populacja lęgowa wzrosła prawie 10–krotnie). Proces ten odbywał się początkowo poprzez zagęszczanie populacji w kilku ostojach, co doprowadziło w ciągu kilkudziesięciu lat do zasiedlenia wszystkich dostępnych siedlisk i wyraźnego ustabilizowania liczebności. Dotyczy to przede wszystkim obrzeży Zalewu Szczecińskiego i Mazur. W latach 2001-2005 odnotowano tutaj zaledwie kilku procentowy wzrost liczebny, w stosunku do wyników uzyskanych 5 lat wcześniej. W tym samym czasie na terenie Polski Centralnej, Podlasia i niektórych rejonów Wielkopolski liczebność bielika wzrosła o 100-400%. Rozwój populacji bielika w Polsce wkroczył więc w fazę intensywnej ekspansji terytorialnej i przypuszczalnie obejmie ona nie tylko teren naszego kraju.

 

MONITORING

Wyniki monitoringu w 2005 roku przedstawia tabela 2. Łącznie kontrolą objęto 520 rewirów lęgowych bielika, co stanowi prawie 80% krajowej populacji lęgowej tego gatunku.

 

 

 

 

Tabela 2. Wyniki kontroli stanowisk bielika Haliaeetus albicilla w Polsce w 2005 roku.
(1) - łączna liczba skontrolowanych stanowisk, (2) - liczba skontrolowanych stanowisk ze znanymi gniazdami, (3) - liczba stanowisk, w których stwierdzono obecność ptaków, (4) - liczba znalezionych nowych rewirów

Region	Kontrola stanowisk (1)	Rewiry z gniazdami (2)	Rewiry z ptakami (3)	Nowy rewir (4)
Pomorze Środk.	21	20	19	1
Pomorze Zach.	180	166	147	5
Wielkopolska	102	100	86	8
Śląsk	59	57	53	4
Lubelszczyzna	31	29	28	1
Polska Centralna	22	21	18	2
Polska NE	89	83	80	10
Nizina Północnopodlaska	16	16	15	3
Razem	520	492	446	34

 

 

WYNIKI ROZRODU

O dobrej kondycji Polskiej populacji bielika świadczy bardzo wysoki sukces gniazdowy, który oscyluje w granicach 60-70 % i jest wyższy niż w wielu innych krajach. W Finlandii sukces gniazdowy w latach 1970-1989 wynosił 37%, w Meklenburgii w latach 1981-1992 - 33%, a na Litwie w latach 1987-1992 - 40%. Liczba piskląt na parę lęgową, wynosi średnio 0,93. Uważa się, że parametr ten na poziomie 0,7 młodego na parę zapewnia stabilność populacji.

 

Wyniki rozrodu bielika w latach 2003-2005 przedstawiają się następująco:

	2003	2004	2005
Liczba zajętych gniazd ze znanym wynikiem lęgu	271	409	377
Liczba gniazd z sukcesem	169	288	266
Sukces gniazdowy (%)	62	70	71
Liczba opierzonych młodych	233	420	381
Liczba młodych na zajęte gniazdo	0,86	1,02	1,01
Liczba młodych na gniazdo z sukcesem	1,38	1,45	1,43
Liczba gniazd z: 3 pisklętami	1 (0,6%)	6 (2,0%)	8 (3,0)
2 pisklętami	62 (36,7%)	120 (41,7%)	99 (37,2)
1 pisklakiem	106 (62,7%)	162 (56,3%)	159 (59,8)